Filosofiecafé: ‘Moed tot waarheid’

FILOSOFIECAFÉ: Iedere eerste dinsdag van de maand komt het filosofienetwerk bijeen in het Nivoncentrum. Inloop 19.15 uur. Om 20.00 uur beginnen de lezingen over uiteenlopende thema’s: filosofie-sociaal, economie en politiek. Daarbij is alle gelegenheid voor vragen en discussie. De bijeenkomsten worden rond 22.00 uur afgerond. We vragen een bijdrage van € 5,00 voor deelname. Het Filosofiecafé is nadrukkelijk géén cursusinstituut. Het gesprek is belangrijk, stilstaan bij wat filosofie voor jou en de maatschappij kan betekenen.
Op dinsdag 6 oktober is Hein Oostveen de inleider over ‘de moed tot waarheidspreken in de bekommernis om jezelf’, aan de hand van het werk ‘Moed tot Waarheid’ van de filosoof Michel Foucault (1926-’84).

Voor meer informatie kun je contact opnemen met Wim Prinse: wprinse@gs4all.nl, 06-19999219 en André Bruijn: bruijnmo@bruijnontwikkeling.nl, 06-51613176. Website: www.filosofievoorhetleven.nl

Foucault over de ‘zorg voor jezelf’
‘Blijf bij jezelf’, ‘wees jezelf’, ‘zeg wat je echt voelt’ – ga naar je ware kern, wees authentiek, wees echt. Met dit soort leuzen worden we aangesproken door reclame en influencers. Dit schrijft Lieke Knijnenburg in De Groene Amsterdammer. Zij bespreekt daarin de actualiteit van de problematiek rond het ‘jezelf-zijn’. Zij haalt aan dat authenticiteit vaak wordt gezien als “een onbemiddeld gevoelsleven … dat belooft iets te onthullen van een echt zelf dat verstopt lag onder lagen beschaving”. Uiteindelijk, zo stelt zij, moet je, “om een zelf te worden … vasthouden aan wat je belangrijk vindt”, en bedenk daarbij: “Je kunt niet in je eentje jezelf zijn.”
In het Filosofie magazine wordt de filosofische kant van ‘het authentiek en jezelf zijn’ belicht. Denkers als Rousseau, Kierkegaard, en Ahrendt worden er geciteerd. In een aanvullend artikel verwijst Marnix Verplancke naar Foucault: “Wat betreft je persoonlijke leven vond hij dat je je eigen situatie moet onderzoeken, nagaan welke identiteit je wordt opgelegd en je moet afvragen of je dat wel wil”.
Aan de hand van Foucaults Moed tot Waarheid zal Hein Oostveen laten zien hoe Foucault op het ‘jezelf zijn’ inzoomt en dit begrip in een historisch-maatschappelijke context plaatst. In zijn onderzoek naar de verhouding tussen individu en waarheid komt hij bij de Oude Grieken een bepaalde vorm hiervan tegen, namelijk het concept van de ‘zorg voor het zelf’. Het ‘Ken uzelf’ ( γνώρισε τον εαυτό σου ) dat wij kennen van de inscriptie in de tempel van Apollo te Delfi, beperkt zich dan niet langer – zoals de gebruikelijke interpretatie luidt – tot de zorg voor de ziel, maar strekt zich uit tot de bios, het bestaan zelf, oftewel tot de wijze waarop wij in het leven staan. Men diende te leven in overeenstemming met wat men zei. Daartoe moest men, in samenspel met de ander, de moed opbrengen om de waarheid over zichzelf en de ander te spreken.
Foucault laat zien hoe de cynici, dit op Socrates gebaseerde denken aanscherpten door er een fundamenteel kritische houding t.o.v. de samenleving van te maken. Hun streven naar het ‘ware leven’ was niet alleen een leven dat voor zichzelf zo natuurlijk en ‘waar’ mogelijk én van elke opsmuk ontdaan moest zijn; het was ook een leven dat ernaar streefde “de anderen tot het inzicht te brengen dat zij zich vergissen en op een dwaalspoor zitten en om de hypocrisie van de gangbare waarden aan het licht te brengen”.
De zorg voor het zelf leidde hier dus niet alleen tot houvast en een bepaling van de eigen positie t.o.v. de samenleving, maar zelfs tot een kritiek daarop, via de manifestatie van een ander leven dat de eis van een andere wereld tevoorschijn brengt.
Dit denken keert volgens Foucault terug in de onderstroom van de westerse cultuur: in de innerlijke zuivering en gehoorzaamheid bij christelijke asceten, in publieke en strijdbare levenshouding van de revolutionair en in provocaties van moderne kunstenaars als Baudelaire. In de afsluiting van zijn allerlaatste college over de moed tot waarheid karakteriseert hij deze onderstroom als volgt: “… er bestaat geen instelling van de waarheid zonder een wezenlijke postulering van de andersheid. Waarheid is nooit hetzelfde. Waarheid kan alleen in de vorm van de andere wereld en het andere leven bestaan.”
Deze karakterisering is als voorwaarde voor de ‘zorg voor jezelf’ op te vatten en kan 6 oktober als uitganspunt voor onze discussie dienen.
‘Wees jezelf’ is een leus in media en commercie. Lieke Knijnenburg relativeert dit in haar artikel in De Groene Amsterdammer*: authenticiteit wordt vaak gezien als onthulling van een verborgen zelf, maar je kunt niet alleen jezelf zijn; je moet vasthouden aan je waarden.